Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397
سورة الزمر الآية ٢٢
صفحات الموقع

سورة الزمر الآية ٢٢

سورة الزمر الآية ٢٢

أَفَمَن شَرَحَ ٱللَّهُ صَدۡرَهُۥ لِلۡإِسۡلَـٰمِ فَهُوَ عَلَىٰ نُورࣲ مِّن رَّبِّهِۦۚ فَوَیۡلࣱ لِّلۡقَـٰسِیَةِ قُلُوبُهُم مِّن ذِكۡرِ ٱللَّهِۚ أُو۟لَـٰۤىِٕكَ فِی ضَلَـٰلࣲ مُّبِینٍ ﴿٢٢﴾

التفسير

تفسير السعدي

أفمن وسع الله صدره, فسعد بقبول الإسلام والانقياد له والإيمان به, فهو على بصيرة من أمره وهدى من ربه, كمن ليس كذلك؟ لا يستوون. فويل وهلاك للذين قست قلوبهم, وأعرضت عن ذكر الله, أولئك في ضلال بين عن الحق.

التفسير الميسر

أفمن وسَّع الله صدره، فسعد بقبول الإسلام والانقياد له والإيمان به، فهو على بصيرة من أمره وهدى من ربه، كمن ليس كذلك؟ لا يستوون. فويل وهلاك للذين قَسَتْ قلوبهم، وأعرضت عن ذكر الله، أولئك في ضلال بيِّن عن الحق.

تفسير الجلالين

"أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّه صَدْره لِلْإِسْلَامِ" فَاهْتَدَى "فَهُوَ عَلَى نُور مِنْ رَبّه" كَمَنْ طُبِعَ عَلَى قَلْبه دَلَّ عَلَى هَذَا "فَوَيْل" كَلِمَة عَذَاب "لِلْقَاسِيَةِ قُلُوبهمْ مِنْ ذِكْر اللَّه" أَيْ عَنْ قَبُول الْقُرْآن "أُولَئِكَ فِي ضَلَال مُبِين" بَيِّن

تفسير ابن كثير

وَقَوْله تَبَارَكَ وَتَعَالَى " أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّه صَدْره لِلْإِسْلَامِ فَهُوَ عَلَى نُور مِنْ رَبّه " أَيْ هَلْ يَسْتَوِي هَذَا وَمَنْ هُوَ قَاسِي الْقَلْب بَعِيد عَنْ الْحَقّ كَقَوْلِهِ عَزَّ وَجَلَّ " أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاس كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَات لَيْسَ بِخَارِجٍ مِنْهَا " وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى " فَوَيْل لِلْقَاسِيَةِ قُلُوبهمْ مِنْ ذِكْر اللَّه " أَيْ فَلَا تَلِين عِنْد ذِكْرِهِ وَلَا تَخْشَع وَلَا تَعِي وَلَا تَفْهَم " أُولَئِكَ فِي ضَلَال مُبِين " .

تفسير الطبري

الْقَوْل فِي تَأْوِيل قَوْله تَعَالَى : { أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّه صَدْره لِلْإِسْلَامِ فَهُوَ عَلَى نُور مِنْ رَبّه } يَقُول تَعَالَى ذِكْره : أَفَمَنْ فَسَحَ اللَّه قَلْبه لِمَعْرِفَتِهِ , وَالْإِقْرَار بِوَحْدَانِيَّتِهِ , وَالْإِذْعَان لِرُبُوبِيَّتِهِ , وَالْخُضُوع لِطَاعَتِهِ { فَهُوَ عَلَى نُور مِنْ رَبّه } يَقُول : فَهُوَ عَلَى بَصِيرَة مِمَّا هُوَ عَلَيْهِ وَيَقِين , بِتَنْوِيرِ الْحَقّ فِي قَلْبه , فَهُوَ لِذَلِكَ لِأَمْرِ اللَّه مُتَّبِع , وَعَمَّا نَهَاهُ عَنْهُ مُنْتَهٍ فِيمَا يُرْضِيه , كَمَنْ أَقْسَى اللَّه قَلْبه , وَأَخْلَاهُ مِنْ ذِكْره , وَضَيَّقَهُ عَنْ اِسْتِمَاع الْحَقّ , وَاتِّبَاع الْهُدَى , وَالْعَمَل بِالصَّوَابِ ؟ وَتَرَكَ ذِكْر الَّذِي أَقْسَى اللَّه قَلْبه , وَجَوَاب الِاسْتِفْهَام اِجْتِزَاء بِمَعْرِفَةِ السَّامِعِينَ الْمُرَاد مِنْ الْكَلَام , إِذْ ذَكَرَ أَحَد الصِّنْفَيْنِ , وَجَعَلَ مَكَان ذِكْر الصِّنْف الْآخَر الْخَبَر عَنْهُ بِقَوْلِهِ : { فَوَيْل لِلْقَاسِيَةِ قُلُوبهمْ مِنْ ذِكْر اللَّه } وَبِنَحْوِ الَّذِي قُلْنَا فِي ذَلِكَ قَالَ أَهْل التَّأْوِيل . ذِكْر مَنْ قَالَ ذَلِكَ : 23183 - حَدَّثَنَا بِشْر , قَالَ : ثنا يَزِيد , قَالَ : ثنا سَعِيد , عَنْ قَتَادَة , قَوْله : { أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّه صَدْره لِلْإِسْلَامِ فَهُوَ عَلَى نُور مِنْ رَبّه } يَعْنِي : كِتَاب اللَّه , هُوَ الْمُؤْمِن بِهِ يَأْخُذ , وَإِلَيْهِ يَنْتَهِي . 23184 - حَدَّثَنَا مُحَمَّد , قَالَ : ثنا أَحْمَد , قَالَ : ثنا أَسْبَاط , عَنْ السُّدِّيّ , قَوْله : { أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّه صَدْره لِلْإِسْلَامِ } قَالَ : وَسَّعَ صَدْره لِلْإِسْلَامِ , وَالنُّور : الْهُدَى . 23185 - حُدِّثْت عَنْ اِبْن أَبِي زَائِدَة عَنْ اِبْن جُرَيْج , عَنْ مُجَاهِد { أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّه صَدْره لِلْإِسْلَامِ } قَالَ : لَيْسَ الْمُنْشَرِح صَدْره مِثْل الْقَاسِي قَلْبه. قَوْله : { فَوَيْل لِلْقَاسِيَةِ قُلُوبهمْ مِنْ ذِكْر اللَّه } يَقُول تَعَالَى ذِكْره : فَوَيْل لِلَّذِينَ جَفَّتْ قُلُوبهمْ وَنَأَتْ عَنْ ذِكْر اللَّه وَأَعْرَضَتْ , يَعْنِي عَنْ الْقُرْآن الَّذِي أَنْزَلَهُ تَعَالَى ذِكْره , مُذَكِّرًا بِهِ عِبَاده , فَلَمْ يُؤْمِن بِهِ , وَلَمْ يُصَدِّق بِمَا فِيهِ . وَقِيلَ : { مِنْ ذِكْر اللَّه } وَالْمَعْنَى : عَنْ ذِكْر اللَّه , فَوَضَعَتْ " مِنْ " مَكَان " عَنْ " , كَمَا يُقَال فِي الْكَلَام : أُتْخِمْت مِنْ طَعَام أَكَلْته , وَعَنْ طَعَام أَكَلْته بِمَعْنًى وَاحِد . وَقَوْله : { أُولَئِكَ فِي ضَلَال مُبِين } يَقُول تَعَالَى ذِكْره : هَؤُلَاءِ الْقَاسِيَة قُلُوبهمْ مِنْ ذِكْر اللَّه فِي ضَلَال مُبِين , لِمَنْ تَأَمَّلَهُ وَتَدَبَّرَهُ بِفَهْمٍ أَنَّهُ فِي ضَلَال عَنْ الْحَقّ جَائِر .

تفسير القرطبي

شَرَحَ فَتَحَ وَوَسَّعَ . قَالَ اِبْن عَبَّاس : وَسَّعَ صَدْره لِلْإِسْلَامِ حَتَّى ثَبَتَ فِيهِ . وَقَالَ السُّدِّيّ : وَسَّعَ صَدْره بِالْإِسْلَامِ لِلْفَرَحِ بِهِ وَالطُّمَأْنِينَة إِلَيْهِ ; فَعَلَى هَذَا لَا يَجُوز أَنْ يَكُون هَذَا الشَّرْح إِلَّا بَعْد الْإِسْلَام ; وَعَلَى الْوَجْه الْأَوَّل يَجُوز أَنْ يَكُون الشَّرْح قَبْل الْإِسْلَام . وَالْمُرَاد بِمَنْ شَرَحَ اللَّه صَدْره هَاهُنَا فِيمَا ذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ عَلِيّ وَحَمْزَة رَضِيَ اللَّه عَنْهُمَا . وَحَكَى النَّقَّاش أَنَّهُ عُمَر بْن الْخَطَّاب رَضِيَ اللَّه عَنْهُ . وَقَالَ مُقَاتِل : عَمَّار بْن يَاسِر . وَعَنْهُ أَيْضًا وَالْكَلْبِيّ رَسُول اللَّه صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَسَلَّمَ . وَالْآيَة عَامَّة فِيمَنْ شَرَحَ اللَّه صَدْرَهُ بِخَلْقِ الْإِيمَان فِيهِ . وَرَوَى مَرَّة عَنْ اِبْن مَسْعُود قَالَ : قُلْنَا يَا رَسُول اللَّه قَوْله تَعَالَى : " أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّه صَدْره لِلْإِسْلَامِ فَهُوَ عَلَى نُور مِنْ رَبّه " كَيْف اِنْشَرَحَ صَدْره ؟ قَالَ : ( إِذَا دَخَلَ النُّور الْقَلْب اِنْشَرَحَ وَانْفَتَحَ ) قُلْنَا : يَا رَسُول اللَّه وَمَا عَلَامَة ذَلِكَ ؟ . قَالَ : ( الْإِنَابَة إِلَى دَار الْخُلُود وَالتَّجَافِي عَنْ دَار الْغُرُور وَالِاسْتِعْدَاد لِلْمَوْتِ قَبْل نُزُوله ) وَخَرَّجَهُ التِّرْمِذِيّ الْحَكِيم فِي نَوَادِر الْأُصُول مِنْ حَدِيث اِبْن عُمَر : أَنَّ رَجُلًا قَالَ يَا رَسُول اللَّه أَيّ الْمُؤْمِنِينَ أَكْيَس ؟ قَالَ : ( أَكْثَرهمْ لِلْمَوْتِ ذِكْرًا وَأَحْسَنُهُمْ لَهُ اِسْتِعْدَادًا وَإِذَا دَخَلَ النُّور فِي الْقَلْب اِنْفَسَحَ وَاسْتَوْسَعَ ) قَالُوا : فَمَا آيَة ذَلِكَ يَا نَبِيّ اللَّه ؟ قَالَ : ( الْإِنَابَة إِلَى دَار الْخُلُود وَالتَّجَافِي عَنْ دَار الْغُرُور وَالِاسْتِعْدَاد لِلْمَوْتِ قَبْل نُزُول الْمَوْت ) فَذَكَرَ صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَسَلَّمَ خِصَالًا ثَلَاثَة , وَلَا شَكَّ أَنَّ مَنْ كَانَتْ فِيهِ هَذِهِ الْخِصَال فَهُوَ الْكَامِل الْإِيمَان , فَإِنَّ الْإِنَابَة إِنَّمَا هِيَ أَعْمَال الْبِرّ ; لِأَنَّ دَار الْخُلُود إِنَّمَا وُضِعَتْ جَزَاء لِأَعْمَالِ الْبِرّ , أَلَا تَرَى كَيْف ذَكَرَهُ اللَّه فِي مَوَاضِع فِي تَنْزِيله ثُمَّ قَالَ بِعَقِبِ ذَلِكَ : " جَزَاء بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ " [ الْوَاقِعَة : 24 ] فَالْجَنَّة جَزَاء الْأَعْمَال ; فَإِذَا اِنْكَمَشَ الْعَبْد فِي أَعْمَال الْبِرّ فَهُوَ إِنَابَته إِلَى دَار الْخُلُود , وَإِذَا خَمَدَ حِرْصه عَنْ الدُّنْيَا , وَلَهَا عَنْ طَلَبِهَا , وَأَقْبَلَ عَلَى مَا يُغْنِيهِ مِنْهَا فَاكْتَفَى بِهِ وَقَنَعَ , فَقَدْ تَجَافَى عَنْ دَار الْغُرُور . وَإِذَا أَحْكَمَ أُمُوره بِالتَّقْوَى فَكَانَ نَاظِرًا فِي كُلّ أَمْر , وَاقِفًا مُتَأَدِّبًا مُتَثَبِّتًا حَذِرًا يَتَوَرَّع عَمَّا يَرِيبُهُ إِلَى مَا لَا يَرِيبهُ , فَقَدْ اِسْتَعَدَّ لِلْمَوْتِ . فَهَذِهِ عَلَامَتهمْ فِي الظَّاهِر . وَإِنَّمَا صَارَ هَكَذَا لِرُؤْيَةِ الْمَوْت , وَرُؤْيَة صَرْف الْآخِرَة عَنْ الدُّنْيَا , وَرُؤْيَة الدُّنْيَا أَنَّهَا دَار الْغُرُور , وَإِنَّمَا صَارَتْ لَهُ هَذِهِ الرُّؤْيَة بِالنُّورِ الَّذِي وَلَجَ الْقَلْب . أَيْ عَلَى هُدًى مِنْ رَبّه . قِيلَ : الْمُرَاد أَبُو لَهَب وَوَلَده ; وَمَعْنَى : " مِنْ ذِكْر اللَّه " أَنَّ قُلُوبهمْ تَزْدَاد قَسْوَة مِنْ سَمَاع ذِكْره . وَقِيلَ : إِنَّ " مِنْ " بِمَعْنَى عَنْ , وَالْمَعْنَى قَسَتْ عَنْ قَبُول ذِكْر اللَّه . وَهَذَا اِخْتِيَار الطَّبَرِيّ . وَعَنْ أَبِي سَعِيد الْخُدْرِيّ أَنَّ رَسُول اللَّه صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : ( قَالَ اللَّه تَعَالَى اُطْلُبُوا الْحَوَائِج مِنْ السُّمَحَاء فَإِنِّي جَعَلْت فِيهِمْ رَحْمَتِي وَلَا تَطْلُبُوهَا مِنْ الْقَاسِيَة قُلُوبهمْ فَإِنِّي جَعَلْت فِيهِمْ سَخَطِي ) . وَقَالَ مَالِك بْن دِينَار : مَا ضُرِبَ عَبْد بِعُقُوبَةٍ أَعْظَم مِنْ قَسْوَة قَلْب , وَمَا غَضِبَ اللَّه عَلَى قَوْم إِلَّا نَزَعَ الرَّحْمَة مِنْ قُلُوبهمْ . قَالَ الْمُبَرِّد : يُقَال قَسَا الْقَلْب إِذَا صَلُبَ , وَكَذَلِكَ عَتَا وَعَسَا مُقَارِبَة لَهَا . وَقَلْب قَاسٍ أَيْ صُلْب لَا يَرِقُّ وَلَا يَلِينُ .

غريب الآية
الإعراب
(أَفَمَنْ)
"الْهَمْزَةُ" حَرْفُ اسْتِفْهَامٍ مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، وَ"الْفَاءُ" حَرْفُ عَطْفٍ مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، وَ(مَنْ) : اسْمٌ مَوْصُولٌ مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ مُبْتَدَأٌ، وَالْخَبَرُ مَحْذُوفٌ وَالتَّقْدِيرُ: كَمَنْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قَلْبِهِ.
(شَرَحَ)
فِعْلٌ مَاضٍ مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ.
(اللَّهُ)
اسْمُ الْجَلَالَةِ فَاعِلٌ مَرْفُوعٌ وَعَلَامَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ، وَالْجُمْلَةُ صِلَةُ الْمَوْصُولِ لَا مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ.
(صَدْرَهُ)
مَفْعُولٌ بِهِ مَنْصُوبٌ وَعَلَامَةُ نَصْبِهِ الْفَتْحَةُ الظَّاهِرَةُ، وَ"هَاءُ الْغَائِبِ" ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ مَبْنِيٌّ عَلَى الضَّمِّ فِي مَحَلِّ جَرٍّ مُضَافٌ إِلَيْهِ.
(لِلْإِسْلَامِ)
"اللَّامُ" حَرْفُ جَرٍّ مَبْنِيٌّ عَلَى الْكَسْرِ، وَ(الْإِسْلَامِ) : اسْمٌ مَجْرُورٌ وَعَلَامَةُ جَرِّهِ الْكَسْرَةُ الظَّاهِرَةُ.
(فَهُوَ)
"الْفَاءُ" حَرْفُ عَطْفٍ مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، وَ(هُوَ) : ضَمِيرٌ مُنْفَصِلٌ مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ مُبْتَدَأٌ.
(عَلَى)
حَرْفُ جَرٍّ مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ.
(نُورٍ)
اسْمٌ مَجْرُورٌ وَعَلَامَةُ جَرِّهِ الْكَسْرَةُ الظَّاهِرَةُ، وَشِبْهُ الْجُمْلَةِ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ خَبَرُ الْمُبْتَدَإِ.
(مِنْ)
حَرْفُ جَرٍّ مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ.
(رَبِّهِ)
اسْمٌ مَجْرُورٌ وَعَلَامَةُ جَرِّهِ الْكَسْرَةُ الظَّاهِرَةُ، وَ"هَاءُ الْغَائِبِ" ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ مَبْنِيٌّ عَلَى الْكَسْرِ فِي مَحَلِّ جَرٍّ مُضَافٌ إِلَيْهِ.
(فَوَيْلٌ)
"الْفَاءُ" حَرْفٌ رَابِطٌ مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، وَ(وَيْلٌ) : مُبْتَدَأٌ مَرْفُوعٌ وَعَلَامَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ.
(لِلْقَاسِيَةِ)
"اللَّامُ" حَرْفُ جَرٍّ مَبْنِيٌّ عَلَى الْكَسْرِ، وَ(الْقَاسِيَةِ) : اسْمٌ مَجْرُورٌ وَعَلَامَةُ جَرِّهِ الْكَسْرَةُ الظَّاهِرَةُ، وَشِبْهُ الْجُمْلَةِ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ خَبَرُ الْمُبْتَدَإِ.
(قُلُوبُهُمْ)
فَاعِلٌ مَرْفُوعٌ وَعَلَامَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ لِاسْمِ الْفَاعِلِ (الْقَاسِيَةِ) :، وَ"هَاءُ الْغَائِبِ" ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ فِي مَحَلِّ جَرٍّ مُضَافٌ إِلَيْهِ.
(مِنْ)
حَرْفُ جَرٍّ مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ.
(ذِكْرِ)
اسْمٌ مَجْرُورٌ وَعَلَامَةُ جَرِّهِ الْكَسْرَةُ الظَّاهِرَةُ.
(اللَّهِ)
اسْمُ الْجَلَالَةِ مُضَافٌ إِلَيْهِ مَجْرُورٌ وَعَلَامَةُ جَرِّهِ الْكَسْرَةُ الظَّاهِرَةُ.
(أُولَئِكَ)
اسْمُ إِشَارَةٍ مَبْنِيٌّ عَلَى الْكَسْرِ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ مُبْتَدَأٌ.
(فِي)
حَرْفُ جَرٍّ مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ.
(ضَلَالٍ)
اسْمٌ مَجْرُورٌ وَعَلَامَةُ جَرِّهِ الْكَسْرَةُ الظَّاهِرَةُ، وَشِبْهُ الْجُمْلَةِ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ خَبَرُ الْمُبْتَدَإِ.
(مُبِينٍ)
نَعْتٌ مَجْرُورٌ وَعَلَامَةُ جَرِّهِ الْكَسْرَةُ الظَّاهِرَةُ.